Sklep Fotograficzny Accord Foto

kompakty cyfrowe  lustrzanki cyfrowe  obiektywy  konwertery  lampy bdz?yskowe  karty pamidz?ci-czytniki  filtry  torby-plecaki  akumulatory-dz?adowarki  statywy  dz?rodki czystodz?ci  dekle-osdz?ony  akcesoria

  Strona główna  | O firmie | Nasze referencje | Regulamin | Gwarancja | Reklamacje | Zwroty | Przesyłki | Kontakt
Szukaj
 Przesłona, czas, czułość - o co chodzi?Piątek, 21 grudnia 2007

Przesłona, czas naświetlania i czułość matrycy to trzy podstawowe parametry, które w dużej mierze decydują o końcowym wyniku naszego zdjęcia. Każdy aparat, bez względu na stopień zaawansowania, wielkość, cenę itd. dla uzyskania najlepszego efektu korzysta zawsze z kombinacji tych trzech parametrów. Mają one podstawowy wpływ na obraz padający na matrycę. Wszystkie inne ustawienia aparatu (balans bieli, kontrast, nasycenie kolorów, stopień wyostrzania itd.) służą do obróbki już zarejestrowanego zdjęcia.

 

W najczęstszym przypadku, gdy wybieramy na aparacie tryb AUTO lub jeden z programów tematycznych, automatyka decyduje sama jak ustawić te parametry. Aby jednak robić zdjęcia w trybie manualnym lub preselekcji czasu i przesłony, musimy dobrze rozumieć istotę tych ustawień i świadomie je wykorzystywać.

 

 

Przesłona

 

Przesłona to układ kilku ruchomych blaszek w obiektywie, które poprzez zmianę swego położenia zmieniają otwór, przez który wpada do aparatu światło. Budowę typowej przesłony pokazują zdjęcia poniżej – na pierwszym przesłona zamknieta, na drugim otwarta.

 

 

 

 

 

W klasycznym aparacie fotograficznym dostępne wielkości otworu (wartości przesłony) oznaczane są jako ciąg liczb: f/1 /1,4 /2 /2,8 /4 /5,6 /8 /11 /16 /22 itd. Wielkość otworu przesłony dobierana jest tak, aby każde kolejne jej przymknięcie ograniczało dwukrotnie ilość wpadającego do aparatu światła w stosunku do ustawienia poprzedniego, czyli przesłona f/1,4 ogranicza ilość wpadającego światła dwa razy więcej niż f/1, natomiast f/2 - dwa razy więcej niż f/1,4 itd. Z tego względu mówimy o zwiększeniu lub zmniejszeniu ilości światła o "jedną przesłonę" lub "jeden stopień przesłony". We współczesnych aparatach cyfrowych można spotkać także inne kombinacje przesłony oferujące możliwość zmiany wartości przesłony co 1/2 lub 1/3 poprzedniej wartości np.: f/2.8, f/3.2, f/3.5, f/4, f/4.5, f/5 itd.

 

Nie wdając się w teoretyczne rozważania, należy zapamiętać, że duża liczba przesłony oznacza mały otwór i odwrotnie. Dobierając wartość przesłony do warunków oświetleniowych musimy tak je ustawić, aby uzyskany obraz miał odpowiednie naświetlenie – nie był ani zbyt jasny ani zbyt ciemny. Oznacza to, że w słoneczny dzień, aby ograniczyć ilość wpadającego do aparatu światła, będziemy używać przesłon o dużej liczbie, czyli małym otworze (np. f/8; f/9; f/11), zaś przy słabym oświetleniu będziemy otwierać przesłonę maksymalnie (np. f/2,8 lub f/3,5). Z tego właśnie powodu najbardziej cenione są przez fotografów tzw. jasne obiektywy, czyli te z dużymi otworami przesłony (np. f/1,4 lub f/1,8). Niestety ich cena jest zawsze dużo większa niż tzw. obiektywów ciemnych, czyli z przesłoną zaczynającą się od np. f/4.

 

Na obiektywach podawana jest wartość maksymalnego otworu przesłony (jasność obiektywu) w postaci następujących oznaczeń: f/1,8; f/2,8;  f/4 itd. Obiektyw 50 mm f/1,8 ma więc ogniskową 50 mm i maksymalny otwór przesłony f/1,8. Przy obiektywach zmiennoogniskowych (zoomach) często wraz ze zmianą ogniskowej zmienia się także największy, możliwy do uzyskania, otwór przesłony. Przykładowe oznaczenie obiektywu 70-300 mm f/4,0-5,6 informuje nas, że dla ogniskowej 70 mm ma on maks. otwór f/4,0, zaś dla 300 mm już tylko f/5,6. Dla ogniskowych pośrednich między 70 i 300 mm dostępne są oczywiście pośrednie wielkości otworu maksymalnego (od f/4,0 do f/5,6). Odpowiednio obiektyw 17-50 mm f/2,8 ma stały maksymalny otwór przesłony f/2,8 dla wszystkich zakresów ogniskowej (od 17 do 50 mm).

 

Co robić, jeżeli pomimo otwarcia całej przesłony zdjęcie jest ciągle zbyt ciemne. Skoro nie możemy zwiększyć ilości wpadającego światła, to dla uzyskania odpowiedniego naświetlenia należy wydłużyć czas ekspozycji.

 

 

Czas naświetlania (otwarcia migawki).

 

Podobnie jak przesłona, czas naświetlania zmienia się w aparacie wg przyjętego szeregu liczb (wartości w sek.): 3; 2; 1; ¼; 1/8; 1/10; 1/15; 1/25; 1/30; 1/50; 1/80; 1/100; 1/125; 1/160; itd. W różnych modelach aparatów spotkać można oczywiście także inne czasy naświetlania.

 

W trybie manualnym dostępny jest także czas B – oznacza to, że migawka jest otwarta tak długo, jak długo trzymamy naciśnięty spust aparatu (np. 5 min.).

 

Przeanalizujmy teraz typową sytuację. Robimy zdjęcia w słoneczny dzień. Dla uzyskania prawidłowego naświetlenia, aparat ustawia następujące parametry:

 

Przesłona

f/8

Czas

1/250 sek.

 

Ale to oczywiście nie jedyna możliwość. Tabela poniżej przedstawia kilka innych przykładowych kombinacji czasu naświetlania i przesłony dla osiągnięcia tego samego stopnia naświetlenia (tej samej ekspozycji).

 

Przesłona

F/2,0

f/4,0

f/8

f/16

Czas

1/4000 sek.

1/1000 sek.

1/250 sek

1/60 sek.*

            * Teoretycznie powinno być 1/62,5 sek. ale takiego czasu nie ma na aparacie

 

Teraz widać, dlaczego czasy naświetlania i wartości przesłony dobrane zostały w odpowiednich ciągach liczbowych. Okazuje się, że zwiększenie 2-krotne wartości przesłony (czyli zmniejszenie otworu np. z f/4 do f/8) musi być zrównoważone 4-krotnym  wydłużeniem czasu (w przykładzie z 1/1000 do 1/250 sek.) Takie zestawienie pozwala dobierać odpowiednie czasy i przesłony w zależności od potrzeb. Jak się łatwo domyślić, można w ten sposób uzyskać różne efekty.

 

 

Zmiana czasu

 

Łatwo możemy wyobrazić sobie konsekwencje zmiany czasu naświetlania. Długość tę musimy dostosować do dynamiki sceny fotografowanej, tak aby na zdjęciu 'zamrozić" ruch.

 

Jeśli fotografujemy sytuację dynamiczną (sport, dzikie zwierzęta, jadący samochód itd.), musimy stosować krótsze czasy - np. 1/1000 sek. W przeciwnym razie fragmenty ujęcia lub całe zdjęcie będą nieostre – poruszone. Nawiasem mówiąc, często zabieg taki stosowany jest celowo dla podkreślenia dynamiki sceny.

 

Przy scenach statycznych (architektura, krajobraz, portret) można czasy w sposób znaczący wydłużyć, stosując np. 1/100 czy 1/30 sek. Trzeba jednak pamiętać, że zbyt długie czasy spowodują nieostrość zdjęcia wynikającą nie z powodu ruchu obiektu, lecz drżenia aparatu trzymanego w ręce. Przyjmuje się że bezpieczny czas przy fotografowaniu z ręki, wyrażony w sekundach, zależny jest od ogniskowej obiektywu i równa się jej odwrotności. Dla przykładu jeśli fotografujemy obiektywem o ogniskowej 25 mm bezpieczny czas wynosi 1/25 sek. Należy o tym pamiętać szczególnie przy stosowaniu tzw. megazoomów, ponieważ wraz z wydłużaniem ognikowej skraca się bezpieczny czas fotografowania z ręki.

 

Przeanalizujmy przykład: do lustrzanki założono obiektyw 18-200 mm. Na tzw. szerokim końcu (ogniskowa 18 mm) możemy ustawić czas ok. 1/20 sek. i spodziewać się ostrych zdjęć. Ale już przy ogniskowej 100 mm musimy skrócić czas do 1/100 sek. zaś dla 200 mm – ustawić  na 1/200 sek.

 

Dokładnie te same zależności dotyczą aparatów kompaktowych. Należy tylko pamiętać, aby do analizy brać nie fizyczne ogniskowe obiektywu, lecz tzw. ogniskowe przeliczeniowe. Przykładowo Canon A460 ma obiektyw o ogniskowej fizycznej 5,4-21,6 mm, co odpowiada ogniskowej przeliczeniowej  38-125 mm. Odpowiednie dla niego czasy bezpieczne dla fotografowania z ręki wynoszą więc od ok. 1/40 do 1/125 sek.

 

Dłuższe niż podałem czasy naświetleń stosować można fotografując z wykorzystaniem optycznego systemu stabilizacji obrazu, który poruszając matrycą lub grupą soczewek w obiektywie, do pewnego stopnia przeciwdziała drganiom aparatu. Sytuację można radykalnie zmienić jeśli umieścimy aparat na statywie. Wówczas stosować można praktycznie dowolny czas naświetlania, przy założeniu oczywiście, że scena fotografowana jest nieruchoma.

 

 

Poniższe zdjęcie dobrze ilustruje omawiany temat.

 

 

 

  

Zastosowany czas 1/250 sek.  przy ogniskowej 85 mm zapewnił dobrą ostrość wolno lecącego śmigłowca, lecz okazał się zbyt długi dla łopat i wirnika, które są wyraźnie poruszone.

 

 

Zmiana przesłony

 

Konsekwencją zmiany otworu przesłony jest nie tylko inna ilość wpadającego światła. Zmianie ulega także głębia ostrości, czyli przedział odległości w którym obiektyw rejestruje ostre zdjęcia. Prześledźmy tę zależność na przykładzie amatorskiej lustrzanki cyfrowej z obiektywem 50 mm i ustawieniem ostrości na 10m.

 

Przesłona

f/2,8

f/4

f/8

Głębia ostrości (m)

8,7-11,8

8,2-12,9

6,9-18,0

 

 

Jak widać ze wzrostem liczby przesłony (zmniejszanie otworu) rośnie głębia ostrości. Gdyby więc sfotografować np. rozwiniętą tapetę, to pomimo ustawienia ostrości na jej 10 metrze, zakres strefy ostrości będzie zmieniał się zgodnie z tabelą powyżej. Oznacza to, że np. dla przesłony f/4 ostre wzory tapety zaobserwujemy od odległości 8,2 do 12,9 m od aparatu. Wszystkie elementy położone bliżej, bądź dalej będą nieostre.

 

Zjawisko doboru głębi ostrości w zależności od potrzeb jest powszechnie wykorzystywane przez fotografów. Klasycznym przykładem na zastosowanie małej głębi ostrości jest portret, gdzie zależy nam na pokazaniu wyłącznie postaci osoby fotografowanej z równoczesnym rozmyciem tła. Na przykładzie poniżej pokazałem "portret" pięknej roślinki. Rozmycie tła powoduje, że nie przeszkadza ono w oglądaniu fotografii, a obiekt portretowany pełni tu zdecydowanie rolę pierwszoplanową.

 

 


 

 

Mała głębia ostrości może być także sporym utrudnieniem. Na przykładzie poniżej widać wyraźnie, że ostry jest tylko środek listka – przód i koniec znajdują się już poza głębią ostrości.

 

 

 

 

Jeżeli zależało nam na pokazaniu całej roślinki, to tak mała głębia jest oczywiście dużą niedogodnością.

 

W tym miejscu należy dodać, że głębia ostrości zależy także od długości ogniskowej obiektywu – im większa ogniskowa, tym mniejsza głębia ostrości. Zjawisko to jest powodem bardzo dużej głębi ostrości w aparatach kompaktowych, w których fizyczna ogniskowa obiektywu jest bardzo krótka (np. od 5 do 30 mm). Pisałem o tym szerzej w artykule "Kompakt czy lustrzanka – czyli dylematy na starcie"

 

 

Czułość matrycy

 

Jeśli wszystkie kombinacje czasu naświetlania i wielkości przesłony nie dają zadowalających rezultatów sięgamy po broń ostateczną – zmianę czułości matrycy. Czułość wyraża się w jednostkach ISO. Typowy aparat umożliwia najczęściej zmianę czułości od ISO 100 (czasem 80 lub 64) do ok. 1600 (czasem 3200 lub więcej). Najczęściej ciąg czułości ISO wygląda następująco: 100, 200, 400, 800, 1600.

 

Zależności między czułością matrycy, a wielkością przesłony i czasem naświetlania przy założeniu identycznego naświetlenia zdjęcia przedstawia tabela poniżej.

 

ISO

100

200

400

800

200

400

800

przesłona

f/8

f/8

f/8

f/8

f/11

f/16

f/22

czas

1/30

1/60

1/125

1/250

1/30

1/30

1/30

 

Można zauważyć, że na przykład zwiększenie czułości z ISO 100 do 200 pozwala na dwukrotne skrócenie czasu (od 1/30 do 1/60 sek.) przy tej samej przesłonie f/8 lub zachowując ten sam czas 1/30 sek. można zmniejszyć otwór przesłony z f/8 do f/11.

 

W tym miejscu przychodzi mi na myśl analogia do samochodu – tylko pozornie odległa. Podwyższenie czułości, to jak zmiana w aucie biegu na wyższy – jedziemy wprawdzie szybciej, ale dynamika jazdy wyraźnie spada. Coś podobnego występuje także w aparacie. Większa czułość matrycy, to mniejsze zapotrzebowanie na światło – można więc zmniejszyć otwór przesłony (wzrasta głębia ostrości) lub skrócić czas migawki (zamrożenie ruchu, większa odporność na drgania aparatu). Niestety odbija się to w istotny sposób na jakości zdjęcia. Zwiększenie czułości to mniejsza dynamika zdjęcia, gorsze odwzorowanie kolorów i szczegółów, a co najważniejsze - gwałtowny wzrost szumów matrycy, które widoczne są na fotografii w postaci kolorowego ziarna. Problem ten jest szczególnie dotkliwy dla aparatów kompaktowych.

 

W skrajnych przypadkach zdjęcie może wówczas wyglądać tak, jak na przykładzie poniżej (czułość ISO 3200):

 

  

 

  

Na wycinku widać, że duże szumy to nie jedyny problem - zdjęcie jest także poruszone, ponieważ robione było z czasem 1/15 sek.

 

 


 

 

Tak jak pisałem w innym miejscu można przyjąć, że maksymalna bezpieczna czułość dla kompaktów wynosi ISO 200-400, zaś dla lustrzanek 800-1600. Więcej na ten temat w artykule "Kompakt czy lustrzanka …".

 

 

Podsumowanie

 

Spróbujmy zebrać wszystkie informacje na temat omawianych parametrów na przykładzie poniższej tabeli – zdjęcie rodzinne w pokoju, słabe oświetlenie zastane, lustrzanka amatorska, ogniskowa obiektywu 17 mm.

 

 

Przyjęte parametry

Konsekwencje

f/2,8; 1/15 sek.; ISO 100

Duży otwór przesłony f/2,8 – mała głębia ostrości
Długi czas  1/15 – możliwość poruszenia zdjęcia
Niska czułość  ISO 100 – najwyższa jakość zdjęć

f/8; 1/15 sek.; ISO 800

Mały otwór przesłony f/8 – duża głębia ostrości
Długi czas 1/15 – możliwość poruszenia zdjęcia
Wysoka czułość ISO 800 – duże szumy, niska jakość

f/2,8; 1/125 sek.; ISO 800

Duży otwór przesłony f/2,8 – mała głębia ostrości
Krótki czas 1/125 – zamrożenie ruchu, mniejsze prawdopodobieństwo zdjęcia poruszonego
Wysoka czułość ISO 800 – duże szumy, niska jakość

f/4; 1/30 sek.; ISO 400

Wszystkie parametry na średnim poziomie:
Średni otwór przesłony f/4 – dobra głębia ostrości
Średni czas 1/30 – bezpieczny czas dla tej ogniskowej, ale jeszcze zbyt długi aby zamrozić ruch
Średnia czułość ISO 400 – dopuszczalna jakość obrazu

 

 

Przedstawione ustawienia są tylko przykładem. Wprowadzamy je samodzielnie tylko w trybie MANUAL. We wszystkich innych trybach, a szczególnie w programach tematycznych aparat samodzielnie dobiera poszczególne parametry wg wcześniej przyjętego algorytmu. Ale nawet wtedy dobrze jest mieć świadomość efektu, jakiego możemy się spodziewać.

 

Musimy także pamiętać, że użycie lampy błyskowej całkowicie zmienia opisywaną sytuację - niestety nie zawsze w sposób korzystny. Ale o tym napiszę innym razem.

 

Na koniec - krótka analiza kilku typowych programów tematycznych.

 

Portret:

Aparat dobiera duży otwór przesłony, aby uzyskać małą głębię ostrości, dopuszcza długie czasy naświetleń (obiekt nieruchomy), stosuje jak najniższe czułości ISO, aby uzyskać gładkość twarzy oraz dodatkowo niski kontrast, małe wyostrzanie obrazu  i ciepłą tonację kolorów, aby podkreślić barwę skóry.

 

Krajobraz:

Aparat dobiera mały otwór przesłony, aby uzyskać dużą głębię ostrości, dopuszcza długie czasy naświetleń (obiekt nieruchomy), stosuje średnie czułości ISO oraz dodatkowo duże wyostrzanie, wysoki kontrast i zimną tonację kolorów, w celu podkreślenia zieleni trawy i błękitu nieba.

 

Sport:

Wszystkie parametry nastawione są na zamrożenie ruchu. Wysoka czułość ISO, mały otwór przesłony dla uzyskania dużej głębi ostrości, jak najkrótsze czasy, duże wyostrzanie i kontrast, neutralne kolory.

 

 

  

 

 

Wiesław Kasprzyk

www.accord-foto.pl

biuro@accord-foto.pl

 

 

grudzień 2007

 

 

 

Dziękujemy kol. Piotrowi za zwrócenie uwagi na błąd dotyczący przesłony, który wkradł się do artykułu. Teraz wszystko jest dobrze.

 

styczeń 2010

 

Czytaj pozostałe Pierwsze kroki.

 

 

 

 

 

 


do góry Wróć na górę strony

Wszystkie znaki towarowe i nazwy firm zostały użyte jedynie w celu informacyjnym. Zawartość 'Accord Foto' stanowi zaproszenie do składania ofert. Sklepy internetowe CStore design i adaptacja:    | www.kcpr.pl